Tóm lược ý kệ 9–12:
Long Thọ tiếp tục mạch phủ định từng mắc xích trong 12 chi duyên sinh, đặc biệt các chi cuối cùng – hữu (hữu tình), sanh (sự sinh), lão tử (già chết).
Ngài chỉ rõ:
•	Nếu thủ không thật có → hữu không thể khởi
•	Nếu hữu không có nền thật → sanh không thể xuất hiện
•	Nếu không có pháp sinh → già – chết cũng không thể thành lập
•	Vậy cái gọi là “chúng sinh đang trầm luân” chỉ là danh giả đặt lên dòng duyên sinh – không có thực thể đang bị luân hồi
→ Một khi thấy sinh – già – chết chỉ là bóng hiện của duyên, thì không cần tìm một “giải thoát cá nhân” khỏi khổ. Chỉ cần thấy rõ khổ ấy chưa từng có nền, thì tự do đã có mặt.
________________________________________
 Haiku thở ra:
Sinh chưa từng thật
thì già chết từ đâu? —
lá bay không gốc
Tưởng rằng có khổ
nhưng nhìn thẳng vào duyên —
hóa ra là mộng
________________________________________
 Gối quán chiếu:
Bạn từng nghĩ: “Đời là khổ – vì tôi sinh ra – và rồi sẽ già chết”?
→ Nhưng nếu sinh không thật có –
→ Già chết đang xảy ra với ai?
________________________________________
 Thực tập ứng dụng:
• Khi bạn đang đối diện với mỏi mệt, hoang mang, hoặc sợ hãi về tương lai (già – bệnh – chết...)
→ Thở vào, hỏi thầm:
“Nỗi khổ này – khởi từ đâu? Có thật sự có một cái ‘sinh’ để bị già chết không?”
• Thở ra – buông khái niệm “một đời đang trôi”
• Trở về với thực tại thở – không đầu – không cuối – không người gánh khổ
________________________________________
Không ai sinh ra
nên cũng không ai mất —
sương bay không chủ
________________________________________