Tóm lược ý kệ 9–12:
Trong đoạn này, Long Thọ mổ xẻ sâu sắc gốc gác của “tập”:
•	Nếu một pháp "tập thành" mà không do bất kỳ duyên nào → thì nó phải hiện hữu sẵn từ đầu, không cần huân tập.
•	Nhưng thực tế: tập khí, thói quen, nghiệp lực – tất cả đều hình thành từ những lần lặp lại, những hoàn cảnh, những điều kiện.
•	Một pháp “tập” nếu không có duyên → thì không thể nào biến chuyển, thay đổi. Nhưng ta thấy rõ: tập là thứ dễ thay đổi khi thay điều kiện sống, môi trường, nhận thức.
•	Từ đó, Long Thọ kết luận: không có pháp nào tự tập khởi – tất cả đều nương vào duyên mà có.
________________________________________
 Haiku thở ra:
Tập chẳng cần duyên?
thì sao nay lại vắng —
sương tan cuối chiều
Tự hình thành sao
khi do mưa mà tụ —
hơi thở thành sương
________________________________________
 Gối quán chiếu:
Có những thói quen xưa đã biến mất từ lúc nào…
→ Vậy chúng có tự tánh không?
→ Nếu từng nghĩ “tôi vốn thế” – hãy hỏi lại: có phải do môi trường, người quanh mình, nhận thức mới mà cái “tập” ấy đã chuyển?
________________________________________
 Thực tập ứng dụng:
•	Mỗi khi thấy mình có một phản ứng cũ tái hiện
→ Thở vào – không vội đánh giá
→ Thở ra – nhìn rõ:
“Cái tập này đang có mặt – vì có những duyên gì vừa tụ lại?”
•	Hiểu được “tập” không tự có → là bắt đầu hành trình hóa giải chúng một cách nhẹ nhàng, mà không tự trách.
________________________________________
Nếu “tập” tự khởi
sao chẳng vĩnh viễn trụ —
bụi vừa chạm gió 
________________________________________