Tóm lược ý kệ 9–12:
Long Thọ truy xét vô minh tới tận cùng:
•	Nếu vô minh có tự tánh, tức là nó hiện hữu một cách độc lập, không cần điều kiện
→ Thì nó phải luôn luôn tồn tại, không biến đổi
→ Nhưng nếu nó thường trực → thì giải thoát không thể xảy ra
•	Nếu vô minh là duyên sinh → thì cần có nguyên nhân cho nó → nhưng đâu là nguyên nhân khởi đầu của vô minh?
→ Bất khả thiết lập một “cái đầu tiên” → vì cái đầu nào cũng cần có cái trước đó → rơi vào vô tận
•	Nếu nói: vô minh khởi từ hành, hành khởi từ vô minh → rơi vào vòng tròn luẩn quẩn
→ Như vậy, vô minh không có điểm phát sinh, cũng không có chỗ trụ, và không thể nắm bắt như một pháp thật có
→ Kết luận: Vô minh không phải là “gốc gác của luân hồi” – mà là một niệm không gốc, khởi lên khi tâm phân biệt khởi mà không thấy được tánh duyên sinh – vô tự tính của các pháp.

 Haiku thở ra:
Nếu vô minh thật
thì còn ai ngộ ra —
gió đâu dừng tay
Khởi từ nơi đâu
mà không gốc cũng rỗng —
mây trôi không quê

 Gối quán chiếu:
Bạn từng tự trách: “Vì vô minh nên tôi mới rơi vào khổ, mới bị nghiệp cuốn đi…”
→ Nhưng vô minh là gì? Một thực thể? Một trạng thái? Một hạt giống?
→ Nếu bạn không thể xác lập nó, không thể chỉ ra hình tướng nó
→ Thì tại sao lại tự kết tội mình từ một cái không có gốc rễ thật sự?

 Thực tập ứng dụng:
•	Khi bạn thấy mình bị quay cuồng bởi cảm giác: “Tôi quá dở – vì tôi vô minh quá lâu rồi…”
→ Thở vào – hỏi: 
“Cái gọi là vô minh ấy – hiện hữu ở đâu trong tôi? Nó là gì?”
→ Thở ra – buông ý niệm “có một thứ tên vô minh đang cột chặt mình”
→ Nhẹ như vậy – bạn thấy rằng vô minh không phải là tội lỗi, mà chỉ là một lớp mây chưa thấy ra gió đang thổi

Không gốc – không trụ
vô minh cũng là mây —
trăng chưa từng vướng 
________________________________________