Một dòng thở nhẹ – Nhật ký Thiền

Có một thời, mỗi khi đi ngang những pho tượng Quán Thế Âm cao lớn trước cổng chùa, tôi thường khởi tâm thắc mắc: “Sao phải dựng tượng to như vậy? Sao phải tốn kém đến thế? Có phải là phô trương hình thức không?” Những câu hỏi ấy theo tôi khá lâu, nhất là khi thấy nhiều nơi vẫn còn kêu gọi quyên góp đất đai, tiền bạc để xây những công trình Quán Thế Âm đồ sộ.

Nhưng cái thấy của tôi dần thay đổi.

1. Khi hình tướng trở thành điểm tựa cho con người

Ngày nay, hầu hết các chùa Bắc tông đều dành một khu vực trang trọng để thờ Quán Thế Âm. Tượng thường màu trắng, cao lớn, gương mặt hiền hòa nhưng trang nghiêm. Điều thú vị là ở nhiều nơi, chính pho tượng ấy lại trở thành lý do khiến người ta ghé chùa.

Tôi biết một ngôi chùa ở Sài Gòn — trước đây khá vắng vẻ — nhưng từ khi dựng tượng Quán Thế Âm lớn ngay ngã ba đường, khách thập phương đến đông không kể xiết. Ngày lễ vía, người ta đến thắp hương nhiều đến mức gây kẹt xe. Điều đó cho thấy: con người vẫn cần một điểm tựa hữu hình để gửi gắm niềm tin, để lắng lại, để nhắc mình sống thiện lành hơn.

Đôi khi chỉ cần đứng trước tượng vài phút, ta cũng cảm nhận được sự vững chãi, sự dịu mát, và cả chút hổ thẹn khi nghĩ về những điều chưa tốt mình đã làm. Chỉ bấy nhiêu thôi cũng đủ để hiểu vì sao hình tượng ấy tồn tại.

2. Gương mặt Quán Thế Âm – mỗi nơi một vẻ, nhưng cùng một tâm

Đi nhiều nơi, tôi nhận ra gương mặt Quán Thế Âm không nơi nào giống nơi nào. Có nơi nét mềm mại, có nơi sắc sảo, có nơi lại rất Việt Nam. Nhưng điều mà người viếng cảm nhận không phải là đường nét, mà là cái thần: sự từ bi, sự gần gũi, sự bao dung.

Đặc biệt là hình ảnh bàn tay rưới cam lộ — như đang xoa dịu những nỗi khổ, như đang dập tắt những ngọn lửa phiền não trong lòng người. Đó là biểu tượng mà ai nhìn cũng hiểu, dù không cần học Phật nhiều.

Khi hiểu về lịch sử Quán Thế Âm, ta không còn chấp vào hình tướng

Trong kinh điển Đại thừa, Quán Thế Âm không cố định một hình dạng. Ngài hiện thân tùy duyên, tùy nơi, tùy căn cơ chúng sanh. Có khi là nam, có khi là nữ, có khi là người bình thường, có khi là bậc thánh. Điều quan trọng không phải là hình tướng, mà là tâm nguyện biết lắng nghe, biết thấu hiểu để cứu khổ chúng sanh.

Vậy nên, hình tượng Quán Thế Âm ngày nay — dù lớn hay nhỏ — cũng chỉ là pháp phương tiện. Con người vốn cần hình tướng để nương tựa, để khởi tâm lành, để gieo duyên với Phật pháp. Nếu một pho tượng có thể giúp ai đó bớt khổ, bớt sợ hãi, bớt lầm lỗi, thì sự tồn tại của nó đã đủ ý nghĩa.

Tôi nhận ra rằng: giữa biển khổ trầm luân, một chiếc bè phương tiện vẫn quý vô cùng.

1. Từ phê phán đến thấu hiểu

Trước đây, tôi dễ khởi tâm phê phán những công trình lớn, những tượng đài đồ sộ. Nhưng giờ, tôi thấy rõ hơn hai mặt của vấn đề. Đúng là cũng còn có tình trạng lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi, nhưng cũng có vô số nơi dựng tượng bằng tâm nguyện trong sáng, mong đem lại lợi lạc cho người đời. Tôi thật sự nhìn ra cơ hội để thực hành hành hoan hỷ, để thấy an và vui do việc lành đang biểu hiện ngay trước mắt.

Và quan trọng hơn: tâm mình không còn bị kéo theo sự phán xét nữa.

Phật dạy trong Kinh Kim Cương:

“Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng.”

Nếu chấp vào hình tướng, ta sẽ chấp luôn cả sự lừa dối của hình tướng. 

Nhưng trong quá trình đạo Phật nhập thế, pháp phương tiện vẫn cần, vì nó phù hợp với căn cơ và hoàn cảnh của chúng sanh. Ngay trong chính Kinh Kim Cương, tinh thần mà Phật muốn truyền trao không phải là bám vào lời dạy, mà là phá chấp, kể cả chấp vào những gì người đời cho rằng “Phật đã nói”.

Với những Phật tử sơ cơ như chúng ta, có lẽ chỉ cần thấy được sự tùy duyên thuận pháp, thấy được lợi lạc mà hình tượng Quán Thế Âm mang lại cho con người, để từ đó khởi tâm hoan hỷ, là đã đủ gieo một hạt giống lành trên con đường tu tập vậy.

(Sáng mùng Tám , Bính Ngọ )