Buổi sáng hôm ấy, sương còn đọng trên những tán lá, và tiếng suối chảy như đang thì thầm điều gì đó với rừng. Người học trò trẻ bước lên bậc thềm gỗ của am nhỏ. Chàng đứng đó một lúc lâu, như thể đang tìm cách đặt câu hỏi xuống mà không làm nó vỡ.
Thầy đang quét sân. Mỗi đường chổi nhẹ như một hơi thở. Không vội. Không chậm. Không cố gắng.
Thấy học trò đứng đó, thầy chỉ khẽ gật đầu:
— Con đến rồi à.
Người học trò cúi đầu thật sâu. Chàng ngồi xuống bên hiên, hai tay đặt lên đầu gối, nhưng lòng thì không yên. Một lúc sau, chàng mới nói:
— Thưa thầy… con mang theo một câu hỏi đã ấp ủ từ lâu. Con không biết nó có ngu ngốc không.
Thầy cắm chổi xuống đất, ngồi xuống đối diện chàng. Ánh mắt thầy hiền như mặt nước buổi sớm.
— Con cứ nói. Câu hỏi đến đúng lúc của nó.
Người học trò hít một hơi thật sâu:
— Người ta nói pháp của Phật như chiếc bè đưa người qua bờ giải thoát. Nhưng… trước khi thành Phật, Ngài đã dùng chiếc bè
nào? Chiếc bè ấy có còn không? Và nếu không còn… làm sao chúng ta biết đường mà đi?
Nói xong, chàng cúi đầu. Như thể chính mình cũng không chắc câu hỏi ấy có đáng để hỏi.
Thầy không trả lời ngay. Thầy nhìn dòng suối phía trước am. Nước chảy nhẹ, trong đến mức có thể thấy từng viên sỏi dưới đáy.
Một lúc lâu sau, thầy hỏi:
— Con muốn tìm chiếc bè để đi… hay chỉ để giữ như một báu vật?
Người học trò ngẩng lên, bối rối:
— Con… con không biết.
Thầy mỉm cười:
— Vậy là con đã bắt đầu rồi.
Người học trò nhíu mày:
— Bắt đầu… điều gì ạ?
Thầy chỉ vào ngực chàng:
— Bắt đầu thấy rằng câu hỏi của con không nằm ở chiếc bè. Nó nằm ở người đang đi tìm chiếc bè.
Người học trò im lặng. Trong lòng chàng có gì đó khẽ rung lên, như mặt nước bị gió chạm nhẹ.
Thầy nói tiếp:
— Con hỏi về chiếc bè của Phật. Nhưng con có chắc rằng con muốn tìm chiếc bè ấy để đi… hay chỉ để chiêm ngưỡng và tôn thờ nó?
Người học trò đỏ mặt. Chàng không trả lời được.
Thầy nhìn chàng, ánh mắt không trách móc, chỉ như đang soi vào một nơi mà chính chàng chưa từng dám nhìn.
— Con thấy không? Khi con chưa nhìn đủ sâu vào câu hỏi của mình, câu trả lời dù có nghe được… cũng chỉ làm cho câu hỏi thay đổi hình tướng, đối tượng mà thôi. Khi câu hỏi chưa thật sự chín, câu trả lời dù có đến… cũng chỉ là gánh nặng.
Người học trò cúi đầu, giọng nhỏ lại:
— Thưa thầy… vậy con nên làm gì?
Thầy đứng dậy, nhặt lại cây chổi:
— Trước hết, hãy để câu hỏi ấy được thở. Đừng ép nó thành câu trả lời. Khi câu hỏi đủ chín, nó sẽ tự nở ra như nụ hoa đủ nắng vậy.
Thầy quét thêm một đường chổi, rồi nói:
— Và khi nó mở ra… con sẽ thấy rằng chiếc bè con đang tìm không nằm trong quá khứ của Phật, mà nằm trong hiện tại của chính con.
Người học trò ngẩng lên. Trong mắt chàng, có một tia sáng rất nhỏ — nhưng rõ ràng.
Thầy nhìn chàng, mỉm cười:
— Được rồi. Hôm nay đến đây thôi. Ngày mai, ta sẽ kể con nghe về một đêm… trước khi có cây gọi là Bồ đề.
Gió thổi qua rừng, mang theo mùi đất ẩm. Người học trò cúi đầu thật sâu.
Trong lòng chàng, câu hỏi vẫn còn đó. Nhưng nó không còn nặng nề như lúc đến. Nó đang thở.