Buổi tối hôm ấy, trời trong đến mức có thể nhìn thấy từng vì sao như những hạt muối rắc trên nền trời đen. Người học trò ngồi trước hiên, chờ thầy. Chàng không vội, nhưng trong lòng có một sự lắng đọng kỳ lạ, như thể điều gì đó sắp được hé mở.
Thầy bước ra, tay cầm một bát nước đầy. Ánh trăng phản chiếu trên mặt nước, rung theo từng bước chân nhẹ của thầy.
Thầy đặt bát nước xuống trước mặt người học trò:
— Hôm nay, ta không kể chuyện. Ta chỉ cho con xem một điều.
Người học trò nhìn bát nước, rồi nhìn thầy:
— Thưa thầy… chỉ là một bát nước thôi mà?
Thầy mỉm cười:
— Con nhìn kỹ đi.
Người học trò cúi xuống. Mặt nước rung nhẹ, bóng trăng vỡ thành những mảnh sáng nhỏ.
Thầy hỏi:
— Con có thấy trăng không?
— Dạ thấy… nhưng không rõ.
Thầy dùng tay che gió, để mặt nước dần lặng lại. Một lúc sau, bóng trăng hiện rõ, tròn và sáng như thật.
— Bây giờ con thấy rõ chưa?
— Dạ rõ rồi.
Thầy nói:
— “Khi nước còn rung… trăng chỉ thấy qua cái tưởng của con,
Khi nước lặng… trăng tự hiện. Tâm con cũng vậy.”.
Người học trò im lặng. Thầy tiếp:
— Và cái tròn trịa, hoàn mỹ nếu có cũng chỉ là do cái tưởng của con tạo ra, đó là tri giác sai lầm!
Khi tâm lặng… ánh sáng tuệ giác hiện, cái tưởng sẽ dần được chuyển hóa, chân như dần lộ.
Người học trò hỏi:
— Thưa thầy… vậy thiền định là làm cho tâm lặng?
Thầy lắc đầu:
— Không phải làm cho tâm lặng. Mà là để tâm tự lặng.
— Tự lặng… nghĩa là sao ạ?
Thầy nhặt một que củi, khuấy nhẹ bát nước. Mặt nước lại rung lên.
— Con thấy không? Khi ta khuấy, nước động. Khi ta không khuấy, nước tự lắng. Tâm cũng vậy. Con không cần ép tâm yên. Con chỉ cần đừng khuấy nó.
Người học trò hỏi:
— Vậy cái gì khuấy tâm?
Thầy đáp:
— Mong cầu. Sợ hãi. Nắm giữ. Chống lại. Tìm kiếm. Tránh né.
Thầy nhìn sâu vào mắt chàng:
— Khi con chỉ thấy biết liên tục — thân, thọ, tâm, pháp — tâm tự gom lại. Khi tâm gom lại, định sinh. Khi định sinh, tuệ hiện.
Người học trò cúi đầu:
— Thưa thầy… con hiểu rồi. Không phải cố gắng để có định, mà chỉ cần thấy đúng.
Thầy gật đầu:
— Đúng vậy. Định không phải là mục tiêu. Định là kết quả của cái thấy đúng.
Thầy chỉ vào bát nước:
— Con thấy bóng trăng không?
— Dạ thấy.
— Nhưng trăng có nằm trong bát nước không?
Người học trò giật mình:
— Dạ… không.
Thầy mỉm cười:
— Tuệ giác cũng vậy. Nó không nằm trong định. Nó chỉ phản chiếu trong định. Định chỉ là mặt nước lặng. Tuệ mới là trăng.
Người học trò thở ra, nhẹ như gió:
— Thưa thầy… con thấy mình đã hiểu thêm một chút.
Thầy đứng dậy:
— Ngày mai, ta sẽ kể con nghe về duyên khởi. Đó là nơi tuệ đạt đến tận cùng.
Người học trò nhìn bát nước. Bóng trăng vẫn sáng. Nhưng lần này, chàng không còn nhìn trăng trong nước nữa. Chàng nhìn trăng trên trời.
Một dòng thở nhẹ - Nhật ký Thiền 