Một dòng thở nhẹ – Nhật ký Thiền

Buổi sáng hôm ấy, sương phủ kín cả khu rừng như một tấm khăn trắng. Người học trò đi theo thầy xuống con đường nhỏ dẫn đến bờ suối. Nước suối chảy nhẹ, trong đến mức có thể nhìn thấy từng viên sỏi dưới đáy. 
Thầy ngồi xuống bên bờ suối, lấy một cành cây nhỏ khuấy nhẹ dòng nước. 
— Con nhìn xem — thầy nói — 
nước chảy vì có nguồn. Sóng nổi vì có gió. Lá vàng rơi nhiều vì có mùa. Không có gì tự mình mà có. 
Người học trò ngồi xuống bên cạnh, lắng nghe tiếng nước chảy như một bài pháp không lời. 
— Thưa thầy… hôm nay thầy sẽ kể con nghe về duyên khởi phải không? 
Thầy gật đầu: — Duyên khởi nghĩa là: cái này có, cái kia có. Cái này sinh, cái kia sinh. Cái này diệt, cái kia diệt. 
Thầy nhặt một chiếc lá rơi, thả xuống dòng nước. — Chiếc lá trôi vì có nước. Nước chảy vì có mưa. Mưa rơi vì có mây trên cao. Mây có vì có hơi nước bốc lên từ mặt đất. Không có gì đứng riêng một mình. Không có gì tự sinh. Không có gì tự tồn tại. 
Người học trò hỏi: — Thưa thầy… vậy con người cũng vậy sao? 
Thầy gật đầu: — Con người cũng vậy. Thân do duyên mà có. Thọ do duyên mà sinh. Tâm do duyên mà khởi. Pháp do duyên mà vận hành. 
Thầy chỉ vào thân mình: — Khi con quán thân, con thấy thân do đất – nước – gió – lửa hợp thành. Không có “tôi” trong đó. 
Thầy đặt tay lên ngực: — Khi con quán thọ, con thấy thọ sinh từ xúc. Không có “tôi” cảm thọ. Thầy chỉ vào đầu: — Khi con quán tâm, con thấy tâm do duyên mà khởi. Không có “tôi” suy nghĩ. 
Thầy chỉ vào dòng suối: — Khi con quán pháp, con thấy pháp duyên sinh. Không có pháp nào có tự tánh. Người học trò im lặng. Một cơn gió nhẹ thổi qua, làm mặt nước gợn sóng. 
— Thưa thầy… nếu tất cả đều do duyên sinh, vậy “tôi” ở đâu? Ai là người tu? Ai là người giác ngộ? 
Thầy bật cười, tiếng cười nhẹ như tiếng nước chảy: 
— Con hỏi giống như hỏi: “Nếu sóng do duyên mà có, vậy sóng ở đâu?” 
Người học trò đỏ mặt: — Con… con không hiểu. 
Thầy nói: — Sóng không có tự tánh. Nhưng sóng vẫn vỗ bờ. Vì sóng là biểu hiện của nước. Sóng không cần đi tìm nước, vì trong nó đã có sẵn rồi! 
Thầy đặt tay lên vai người học trò: — Con cũng thế. Con không có tự tánh. Nhưng con vẫn thở, vẫn đi, vẫn tu. Vì con là biểu hiện của duyên sinh qua dòng thân – thọ – tâm – pháp.
 Người học trò thì thầm:
— Vậy… không có “tôi” thật sao? 
Thầy gật đầu: — Không có “tôi” cố định. Nhưng có dòng thân – thọ – tâm – pháp đang vận hành. Giống như không có “ngọn lửa”, chỉ có sự cháy.
 Thầy nói tiếp: — Khi con thấy duyên khởi, con sẽ thấy vô ngã. Không phải vô ngã do suy nghĩ. Không phải vô ngã do học thuộc lòng. Mà là vô ngã do tự thấy. 
Thầy chỉ vào dòng suối: — Khi con thấy dòng nước chảy, con không tìm “nước thật” ở đâu. Con chỉ thấy dòng chảy. Khi con thấy thân – thọ – tâm – pháp vận hành theo duyên, con không tìm “tôi thật” ở đâu. Con chỉ thấy dòng pháp. 
Người học trò hỏi: — Thưa thầy… vậy khi thấy vô ngã, con sẽ hết khổ? 
Thầy gật đầu: — Khi không có ai để bám, bám víu không còn. Khi không có ai để sợ, sợ hãi không còn. Khi không có ai để giữ, giữ gìn không còn. Khi không có ai để mất, mất mát không còn.
Thầy đứng dậy, nhìn về phía rừng:
 — Ngày mai, ta sẽ kể con nghe về chiếc bè nguyên thủy. Để con thấy vì sao Phật nói: “Không có ai để giác ngộ.” Người học trò cúi đầu thật sâu. Dòng suối vẫn chảy. Lá vẫn rơi. Và không có ai để rơi.
Cũng như mây là phải trôi, mưa là phải rơi vậy!