“Biết mình” – Câu hỏi đơn giản nhất, khó nhất, và thật nhất

Tôi từng nghĩ “biết mình” là chuyện dễ.
Tôi biết tôi thích gì.
Tôi biết tôi giỏi gì.
Tôi biết tôi muốn gì.
Tôi biết tôi sợ gì.
Tôi biết tôi là ai.

Nhưng càng sống, tôi càng thấy một điều rất lạ —
tôi biết rất nhiều thứ… trừ chính mình.
(“Tôi biết rất nhiều thứ… trừ chính mình.”)

Tôi biết cách làm hài lòng người khác,
nhưng không biết điều gì làm tôi thật sự vui.
Tôi biết điều gì xã hội khen,
nhưng không biết điều gì trái tim tôi chọn.
Tôi biết điều gì “nên làm”,
nhưng không biết điều gì “thuộc về tôi”.

Tôi biết mọi thứ…
trừ điều quan trọng nhất.

Socrates nói:

“Một cuộc đời không được xét lại là cuộc đời không đáng sống.”

Tôi đọc câu đó và thấy một sự thật rất đau:

Tôi sống theo thói quen.
Theo kỳ vọng.
Theo nỗi sợ.
Theo vai trò.
Theo những điều người khác dạy tôi.
Theo những điều tôi chưa từng tự hỏi.

Tôi sống như thể tôi đã biết mình là ai —
nhưng thật ra, tôi chỉ đang lặp lại những gì tôi được dạy.

Socrates không bảo tôi phải thông minh.
Ông chỉ bảo tôi phải trung thực.

Trung thực với sự ngu dốt của mình.
Trung thực với những điều mình không biết.
Trung thực với những điều mình giả vờ hiểu.
Trung thực với những điều mình né tránh.
Trung thực với những điều mình sợ đối diện.

Ông nói:

“Tôi biết rằng tôi không biết gì.”

Không phải khiêm tốn.
Mà là tự do.

Vì chỉ khi tôi dám thừa nhận mình không biết,
tôi mới bắt đầu biết.

Socrates không dạy tôi kiến thức.
Ông dạy tôi cách đặt câu hỏi:

– Tại sao tôi muốn điều này?
– Đây là mong muốn của tôi hay của xã hội?
– Điều gì trong tôi đang điều khiển tôi?
– Tôi đang chạy vì điều gì?
– Tôi đang sợ điều gì?
– Tôi đang né điều gì?
– Tôi đang sống theo ai?
– Tôi có thật sự biết mình không?

Câu hỏi không làm tôi yếu.
Câu hỏi làm tôi thật.
Và khi tôi thật,
tôi bắt đầu biết mình là ai.

Socrates nói:

“Biết mình là khởi đầu của trí tuệ.”

Không phải biết thế giới.
Không phải biết người khác.
Không phải biết triết học.
Không phải biết thành công.

Mà là biết:

– tôi muốn gì
– tôi sợ gì
– tôi đang lặp lại điều gì
– tôi đang trốn điều gì
– tôi đang trở thành ai
– tôi đang đánh mất điều gì
– tôi đang tìm kiếm điều gì
– tôi đang sống vì điều gì

Khi tôi biết mình,
tôi không còn bị kéo đi bởi tiếng ồn bên ngoài.
Tôi không còn sống theo kỳ vọng.
Tôi không còn chạy theo đám đông.
Tôi không còn sợ khác biệt.

Tôi bắt đầu sống một cuộc đời thuộc về tôi.

Vài dòng tiểu sử 

• Tên: Socrates

• 470 – 399 TCN, Athens – Hy Lạp

• Không viết sách, tư tưởng được ghi lại qua Plato & Xenophon

• Đặt nền móng cho triết học phương Tây

• Bị kết án tử vì dám đặt câu hỏi vào những điều xã hội xem là hiển nhiên

 

Giá trị & ảnh hưởng trong xã hội hiện đại 

Socrates chạm vào vấn đề cốt lõi nhất của con người:

– sống mà không hiểu mình
– chạy mà không biết vì sao chạy
– tin mà không biết vì sao tin
– lặp lại mà không biết vì sao lặp
– sợ mà không biết vì sao sợ

Ông giúp con người hiện đại:

– biết tự hỏi
– biết tự xét lại
– biết nhìn vào bên trong
– biết phân biệt điều mình muốn và điều xã hội muốn
– biết sống thật với chính mình

Trong một thế giới đầy câu trả lời,
Socrates dạy ta nghệ thuật của câu hỏi.
Trong một xã hội đầy tiếng ồn,
Socrates dạy ta nghệ thuật lắng nghe chính mình.

Và đôi khi, đó là khởi đầu của trí tuệ.

Giới thiệu bài tiếp theo

Nếu Socrates dạy ta biết mình,
thì Plato dạy ta nhớ mình —
nhớ rằng linh hồn từng biết sự thật,
nhớ rằng thế giới này chỉ là cái bóng của một điều sâu hơn, sáng hơn.