Dẫn nhập: Nền kinh tế số và những xiềng xích vô hình

Trong dòng chảy cuồn cuộn của kỷ nguyên số, con người hiện đại ngỡ tưởng mình đang làm chủ công nghệ nhưng thực chất lại đang bị công nghệ định hình sâu sắc. Các thuật toán mạng xã hội không chỉ tối ưu hóa trải nghiệm xem nhìn; chúng đang tối ưu hóa cả tâm lý và hành vi của nhân loại. Một cách vô thức, chúng ta bị cuốn vào một hội chứng thời đại mang tên FOMO (Fear Of Missing Out) – Nỗi sợ bị bỏ lỡ. FOMO thúc ép con người phải liên tục kết nối, liên tục cập nhật, và liên tục so sánh giá trị tự thân với những hào nhoáng trên màn hình phẳng. Nó biến con người thành những kẻ phản ứng bị động trước hoàn cảnh, luôn hốt hoảng chạy theo các xu hướng để khỏa lấp sự trống rỗng bên trong.

Để phản kháng lại sức kéo tàn nhẫn ấy, một triết lý sống mới đã ra đời như một làn nước mát giải tỏa cơn khát tinh thần: JOMO (Joy Of Missing Out) – Niềm vui của sự bỏ lỡ. 

JOMO xuất hiện với dáng vẻ thiện lành, hướng con người đến việc chủ động ngắt kết nối kỹ thuật số (digital detox), từ chối những kết nối hời hợt và thiết lập ranh giới cá nhân lành mạnh. Người ta kỳ vọng JOMO sẽ là một vũ khí tối tân, một đối trọng hoàn hảo giúp từng cá nhân giành lại quyền kiểm soát thời gian, năng lượng để xây dựng một “vùng chơi bình an” cho chính mình.

Thế nhưng, liệu JOMO có thực sự cứu chuộc được con người khỏi sự thao túng của thời đại số? Khi nhìn sâu vào thực tế, chúng ta bàng hoàng nhận ra đây là một cuộc chiến không cân sức. Bài tiểu luận này sẽ bóc tách những tầng nghĩa sâu kín nhất của nghịch lý này, từ sự thương mại hóa các giá trị tinh thần cho đến bản chất tự thân của sự giải thoát.

1. Bản chất cuộc chiến: Khi “Sự sợ hãi” giả dạng “Sự bình an”

Để hiểu tại sao dùng JOMO để chiến đấu với FOMO là một cuộc chiến không cân sức, trước hết ta phải bóc trần bản chất hệ thống của nền kinh tế hiện đại. Các đế chế kinh doanh vốn xây dựng mỏ vàng lợi nhuận dựa trên việc khai thác triệt để Tháp nhu cầu Maslow. Khi người tiêu dùng đã mệt mỏi và kiệt quệ ở những tầng thấp (tiêu dùng vật chất, giải trí kích thích FOMO), các nhà tiếp thị lập tức nâng cấp sản phẩm lên các tầng cao hơn: nhu cầu khẳng định bản thân và tìm kiếm sự bình an nội tại.

Đó là lúc JOMO bị hút vào cỗ máy thương mại hóa. Bản chất của cả hai hiện tượng FOMO và JOMO phiên bản trào lưu thực chất đều chung một gốc rễ: Sự sợ hãi và nhu cầu thỏa mãn cái tôi.

• FOMO là nỗi sợ hãi bị bỏ lại phía sau, sợ mình không bằng người về mặt vật chất và trải nghiệm xã hội.
• JOMO (hình thức) thực chất lại là nỗi sợ hãi khi phải đối diện với sự cô đơn, trống rỗng và những góc tối của chính mình khi không có internet. Để trốn tránh nỗi sợ đó, con người vội vã khoác lên mình lớp bọc “tỉnh thức”, “chữa lành” để tự trấn an và biểu diễn cho đám đông xem.

Trào lưu xã hội luôn là một dòng nước lũ. Khi bạn cố gắng xây dựng ngôi nhà bình an của mình bằng các “sản phẩm JOMO” – như những bộ quần áo vải đay mộc mạc chuẩn gu, những bộ ấm trà đạo đắt tiền, hay những khóa thực tập gắn nhãn “chữa lành” – thì ngôi nhà đó thực chất chỉ là một cấu trúc pha lê óng ánh nhưng rỗng ruột. Vì được xây dựng dựa trên hạt giống của sự bám chấp và chạy theo xu hướng, cấu trúc pha lê ấy vô cùng dễ vỡ. Chỉ cần dòng lũ trào lưu đổi hướng, hoặc khi điều kiện tài chính và sức lực của cá nhân cạn kiệt, sự bình yên giả tạo ấy sẽ tan tành ngay lập tức.

2. Mặt trái của JOMO hình thức: Bi kịch “Livestream sự tĩnh lặng”

Một nguy cơ lớn đối với người thực hành JOMO hiện nay (nhưng lại là thời cơ vàng cho các đế chế trục lợi) chính là việc biến phương cách tự thân thành bao bì hào nhoáng. Hiện tượng này đang diễn ra phổ biến trên các nền tảng mạng xã hội qua các trào lưu mang danh “sống tỉnh thức”:

• Sự phụ thuộc vào người dẫn dắt: Cái gì mới và hay thì ta phải học, phải nhìn theo người đi trước. Tuy nhiên, các nhà kinh doanh lối sống cố tình thiết lập các cấp độ thức tỉnh, các khóa học từ cơ bản đến chuyên sâu để giữ chân người học lâu nhất có thể. Thay vì đạt được sự độc lập trong tư duy, ta lại trở nên phụ thuộc vào một “vị thầy” hay một “cộng đồng”. Ta bám đuôi người đi trước lâu đến mức đánh mất tính tự thân của JOMO.

• Hội chứng “Livestream sự bình yên”: Đây là đỉnh điểm của sự trớ trêu. Mục đích ban đầu của JOMO là tạo ra một khoảng lặng để ta trở về với chính mình, dũng cảm lật mở và đọc lại những “trang nhật ký cuộc đời”, nhìn lại những trải nghiệm dưới ánh sáng độc lập để nhận diện sai lầm và tự sửa mình. Thế nhưng, trong không gian tĩnh lặng ấy, người ta lại bật camera, đặt góc máy sao cho thật thẩm mỹ (aesthetic) để livestream cảnh mình đang thiền, đang uống trà đạo hòng câu view, câu like.

Khi bạn cần thế giới ngoài kia làm chứng cho sự “buông bỏ” của mình, bạn không hề buông bỏ; bạn chỉ đang chuyển từ việc khoe khoang vật chất sang khoe khoang sự thanh cao. Sự tĩnh lặng lúc này không còn là không gian để phản tỉnh, mà trở thành một thứ trang sức để định vị thương hiệu cá nhân. JOMO lúc này chỉ là cái bao bì rực rỡ bọc ngoài một món hàng bản chất là FOMO.

3. Triết lý “Chiếc bè qua sông” và “Túp lều nổi bên bờ FOMO”

Trong lịch sử tư duy nhân loại, Đức Phật từng đưa ra lời dạy kinh điển: Giáo pháp của Ngài như chiếc bè qua sông, để đưa người từ bờ mê sang bến giác, chứ không phải để ôm giữ. Nhìn rộng ra tình hình “sử dụng chiếc bè JOMO” hiện nay, ta thấy một sự ngộ nhận sâu sắc về mặt phương tiện.

Đức Phật nói giáo pháp như chiếc bè giúp ta không bị chìm xuống dòng nước, nhưng Ngài không nói “qua sông như thế nào”. Bởi vì câu trả lời nằm ở sự tự thân. Muốn bè qua sông, chính cá nhân phải tự chèo chống bằng cơ bắp, mồ hôi và sự tỉnh thức của chính mình. Giáo pháp hay lối sống JOMO chỉ là phương tiện nâng đỡ.

Hơn thế nữa, Đức Phật chưa từng dạy rằng các anh phải đi cùng nhau thành một đám đông thì mới qua được sông. Khi Ngài đạt đến đại giác ngộ dưới cội bồ đề, Ngài chỉ có một mình trong sự cô độc tuyệt đối với tâm thức. Ấy vậy mà ngày nay, người ta đi tìm sự giải thoát nhưng lại sợ cô đơn. Họ cần đám đông để tạo xu hướng, cần lập hội nhóm thì mới thấy mình đang “chữa lành” đúng cách.

Chính từ sự bám chấp vào hình thức và đám đông này, JOMO đã bị biến tính. Thay vì dùng JOMO như một công cụ tạm thời để đẩy chiếc bè của mình sang bờ bên kia – bờ của sự tự chủ, vững chãi – người ta lại neo chiếc bè đó ngay tại chỗ. Họ dựng lên trên chiếc bè đó một “túp lều nổi” thật đẹp với nến thơm, trà đạo, rồi cùng nhau ngồi trong đó ca tụng sự bình yên của nhau. Họ quên mất rằng, túp lều nổi ấy vẫn đang cắm cọc ngay trên dòng sông mang tên FOMO. Nước sông bên dưới vẫn đang cuồn cuộn chảy, và vị trí của họ chưa từng dịch chuyển một phân nào so với thế giới tiêu thụ ngoài kia.

Kết luận: Kích hoạt năng lượng nội sinh – Đích đến của sự tự chủ

Dùng JOMO để “chiến đấu” với FOMO là cuộc chiến không cân sức nếu chúng ta vẫn tiếp tục dùng sai và tìm saiphương cách. JOMO hay bất cứ phương tiện nào ra đời để chống lại hoàn cảnh đều chỉ là phương tiện nhất thời. Cũng như khi ta lên thuyền, bè là để đi qua bến bờ khác, bước lên cầu là để đi qua nó chứ không phải cứ ngồi mãi trên thuyền, đứng mãi trên cầu. Chúng ta phải học cách “tự đi” một cách “vững chãi” để không còn bị FOMO, JOMO hay bất kỳ sự sợ hãi, lòng ham muốn nào làm chủ.

JOMO không phải là cứu cánh cuối cùng, nó chỉ là một khoảng dừng cần thiết , tạo ra “một không gian bình an” tạm thời để ta có đủ thời gian dừng lại và trở về với chính thân tâm ta. Khi và chỉ khi ta dám tắt đi mọi ánh đèn sân khấu mạng xã hội, thực hành một lối sống JOMO đúng thời, đúng cách và không có nhân chứng, những “năng lượng nội sinh thiện lành” nơi ta mới có dịp lớn lên.

Khi năng lượng nội sinh đã đủ vững chãi, bạn bước lên bờ và dũng cảm bỏ lại chiếc bè JOMO ở phía sau. Bạn quay trở lại đời sống, đối diện với mạng xã hội, đối diện với làn sóng tiêu thụ với một tâm thế hoàn toàn tự tại. Bạn không còn nhu cầu phải “chống lại” FOMO hay chạy theo JOMO nữa, vì lúc này, bạn đã thực sự làm chủ chính mình.

(FOMOvsJOMO)