Có bao giờ bạn nhìn kỹ chữ Tham (贪) và chữ Niệm (念) trong tiếng Trung chưa? Hai chữ này nhìn qua như hai anh em sinh đôi, nhưng ngẫm lại mới thấy cổ nhân đã giấu cả một triết lý sống cực kỳ thực tế vào trong nét chữ.

Cả hai chữ đều có chung một “mái nhà”, đó là chữ KIM (今) – nghĩa là “hiện tại, ngay lúc này”. Thế nhưng, phần “nền móng” phía dưới lại rẽ làm hai ngả:

• Dưới chữ Kim là bộ BỐI (贝 – tiền bạc, vật chất), ta có chữ THAM (贪).
• Dưới chữ Kim là bộ TÂM (心 – tấm lòng, nhận thức), ta có chữ NIỆM (念).

Ngày nay, người ta hay nói những câu nghe có vẻ cao đạo như phải “chánh niệm”, phải “có mặt với sự sống”. Còn dân gian mình từ xưa thì giản dị hơn: “Làm gì thì làm, sống sao cho có TÂM một chút”. Nhưng nếu chỉ nhìn vào đó rồi vội vàng chối bỏ chữ “Tham”, coi nó là xấu xa, thì có lẽ chúng ta đang tự lừa dối chính mình.

Bản chất con người, một cách tự nhiên nhất, ai cũng “thầm sống sợ chết”. Mà để sống, để sinh tồn, chúng ta cần đủ thứ và muốn đủ thứ. Muốn ăn ngon, muốn mặc ấm, muốn có nhà che mưa che nắng, muốn tích lũy cho tương lai… tất cả những cái “muốn” đó đều từ chữ Tham (Bối) mà ra. Cho nên, “Tham” chẳng phải là tội lỗi, nó là phần tất yếu, là bản năng đẩy bánh xe sự sống tiến về phía trước. Chẳng ai có thể chỉ “hít vào thở ra”, nhịn ăn nhịn mặc mà sống được cả!

Thế nhưng, cuộc sống ngay trong giây phút hiện tại (chữ KIM) này luôn là một cuộc giằng xé nội tâm mãnh liệt. Nếu mái nhà hiện tại của chúng ta hoàn toàn bị đè nặng bởi phần móng BỐI (tiền bạc), ta sẽ rơi vào cái bẫy của lòng tham vô đáy, sống bất chấp và đánh mất bản thân. Ngược lại, nếu chỉ chọn TÂM (tỉnh thức)mà rời bỏ thực tế cơm áo gạo tiền, ta lại tự tách mình ra khỏi dòng chảy của đời sống xã hội.

Vì vậy, chữ nghĩa của cổ nhân dường như không phải để dạy ta cách “chối bỏ” cái này để “chứng minh” cái kia cao đạo. Nó dạy ta về sự CÂN BẰNG TRUNG ĐẠO.

Cuộc sống tươi đẹp nhất không phải là một cuộc sống “vô cầu vô niệm”, mà là một trạng thái cân bằng động giữa BỐI và TÂM. Chữ nào cũng có chỗ dùng của nó:

• Biết dùng cái “Tham” (Bối) như một động lực để lao động, tạo ra giá trị vật chất nuôi sống bản thân và gia đình.
• Biết giữ cái “Niệm” (Tâm) để tự nhắc nhở mình dừng lại đúng lúc, sống có đạo đức, có tình người và châm ngòi cho sự tỉnh thức.

Chẳng cần phải gồng mình lên để làm thánh nhân. Sống thực tế nhưng không thực dụng, biết cần bao nhiêu vật chất cho “Sự Sống” và biết dành bao nhiêu khoảng trống cho “Tâm Hồn”. Khi Bối và Tâm cùng song hành dưới mái nhà Kim, đó mới là cách sống trọn vẹn và tự nhiên nhất của một con người.