Buổi tối hôm ấy, trăng lên sớm. Ánh trăng rơi xuống mặt đất thành những mảng sáng dịu như hơi thở của đêm. Người học trò ngồi trước hiên, tay vẫn cầm nhành hoa thầy trao lúc chiều. Chàng xoay nhẹ nó trong tay, nhưng tâm thì xoay theo một câu hỏi chưa thành hình.
Thầy bước ra, tay cầm một chiếc đèn dầu nhỏ. Ngọn lửa vàng run rẩy trong gió.
— Con vẫn còn điều muốn hỏi, phải không?
Người học trò cúi đầu:
— Dạ… thưa thầy. Con thấy Tứ niệm xứ và Bát-nhã đều nói về cái thấy. Nhưng cái thấy ấy… là thấy bằng gì? Bằng mắt? Bằng tâm? Hay bằng trí tuệ?
Thầy đặt chiếc đèn dầu xuống giữa hai người.
— Con nhìn ngọn lửa này xem.
Người học trò nhìn. Ngọn lửa lay động, lúc dài lúc ngắn, lúc sáng lúc mờ.
— Con thấy gì?
— Con thấy… ngọn lửa.
Thầy lắc đầu:
— Con thấy hình tướng của lửa. Nhưng con chưa thấy lửa.
Người học trò bối rối:
— Thưa thầy… vậy lửa thật là gì?
Thầy hỏi:
— Lửa có nằm trong củi không? Có nằm trong ánh sáng không? Có nằm trong hơi nóng không? Hay trong khói?
Người học trò im lặng.
Thầy nói:
— Lửa không có tự tánh. Nhưng lửa vẫn cháy. Cũng như “con” không có tự tánh, nhưng con vẫn thở, vẫn đi, vẫn tu.
Thầy nhìn sâu vào mắt chàng:
— Cái thấy của Tứ niệm xứ là thấy như ban đầu. Cái thấy của Bát-nhã là thấy đến tận cùng. Nhưng cả hai đều không phải là “thấy bằng mắt”, cũng không phải “thấy bằng trí”. Đó là cái thấy không có người thấy.
Người học trò khẽ rùng mình. Câu nói ấy như một cơn gió mát thổi qua tâm chàng.
- Khi cái thấy không còn người thấy
Thầy nói:
— Khi con nhìn thân, mà không có ý niệm “tôi đang nhìn thân”, đó là niệm thân. Khi con nhìn thọ, mà không có ý niệm “tôi đang cảm thọ”, đó là niệm thọ. Khi con nhìn tâm, mà không có ý niệm “tôi đang quan sát tâm”, đó là niệm tâm. Khi con nhìn pháp, mà không có ý niệm “tôi đang quán pháp”, đó là niệm pháp.
Thầy chạm nhẹ vào ngực người học trò:
— Khi cái thấy không còn người thấy, cái thấy ấy trở nên trong suốt. Và khi cái thấy trong suốt, Không tự hiện.
Người học trò thì thầm:
— Thưa thầy… như vậy Tứ niệm xứ không phải là quan sát?
Thầy mỉm cười:
— Không phải quan sát. Mà là hiện diện. Hiện diện trọn vẹn đến mức không còn ai để hiện diện. - Khi Không không còn là khái niệm
Người học trò hỏi:
— Thưa thầy… con nghe nhiều người nói về “Không”. Nhưng con vẫn thấy nó như một ý niệm. Làm sao để thấy Không thật sự?
Thầy nhặt một chiếc lá rơi, đặt vào tay chàng.
— Con nhìn chiếc lá này. Nếu con chỉ thấy “chiếc lá”, đó là ý niệm.
Nếu con thấy trong lá có mặt trời, có mưa, có đất, có người trồng, có thời gian… đó là duyên sinh. Và khi con thấy duyên sinh đến tận cùng, con sẽ thấy Không.
Người học trò nhìn chiếc lá thật lâu.
— Thưa thầy… con thấy chiếc lá đang tan vào mọi thứ.
Thầy gật đầu:
— Và khi con thấy chiếc lá tan vào mọi thứ, con sẽ thấy “con” cũng tan vào mọi thứ. Không phải mất đi. Mà là không còn đứng riêng một mình. - Khi Tứ niệm xứ trở thành cánh cửa của Bát-nhã
Thầy nói:
— Tứ niệm xứ không phải là bốn bài học. Nó là bốn cánh cửa. Khi con bước qua một cánh cửa đủ sâu, con sẽ gặp Bát-nhã.
Người học trò hỏi:
— Thưa thầy… vậy con phải bắt đầu từ đâu?
Thầy nói:
— Từ nơi dễ nhất. Từ nơi gần nhất. Từ nơi luôn có mặt.
— Hơi thở?
— Đúng vậy. Hơi thở là cánh cửa đầu tiên.
Và nếu con đi đủ sâu vào hơi thở, con sẽ thấy cả vũ trụ đang thở cùng con.
Người học trò nhắm mắt lại. Chàng cảm nhận hơi thở vào… hơi thở ra… Và trong khoảnh khắc ấy, chàng không còn biết mình đang thở. Chỉ có hơi thở đang là.
Thầy nói khẽ:
— Khi hơi thở không còn “của con”, đó là lúc Tứ niệm xứ bắt đầu mở ra.
Thầy đứng dậy, nhặt chiếc đèn dầu lên.
— Con đã nghe nhiều rồi. Nhưng nghe không phải là thấy. Thấy không phải là hiểu. Hiểu không phải là sống.
Thầy nhìn người học trò, ánh mắt hiền như ánh trăng:
— Tứ niệm xứ không phải là pháp để học. Nó là con đường phải hành trì, phải đi từng bước vững chãi để trở về. Và khi con trở về đủ nhiều, con sẽ thấy rằng Không chưa từng xa con.
Trước khi quay vào trong, thầy nói khẻ:
Nhưng nếu con mãi bám vào hình tướng các pháp ấy… con sẽ mãi không nhận ra chiếc bè của Phật.
— Lần sau, ta sẽ kể con nghe về chiếc bè nguyên thủy. Không phải chiếc bè của quá khứ. Không phải chiếc bè của kinh sách. Mà là chiếc bè đang có mặt ngay trong con.
Người học trò vẫn ngồi đó, tay cầm chiếc lá, lòng nhẹ như ánh trăng đang rơi xuống hiên nhà.
Trong đêm tĩnh lặng, chàng cảm nhận một điều rất nhỏ… nhưng rất thật: cái thấy đang bắt đầu sáng lên.
Một dòng thở nhẹ - Nhật ký Thiền 